(ઈસબગુલ – ખેતી પદ્ધતિની માર્ગદર્શિકા)

જમીન (SOIL)

• આ ફસલ ઓછી ગુણવત્તાવાળી જમીનમાં પણ સારી આવે છે.
• રેતીલી ગાદવાળીથી લઈને ગાદવાળી, સારા ડ્રેનેજવાળી જમીન અને પીએચ 7 થી 8 વચ્ચે હોય તેવી જમીન આ ફસલ માટે આદર્શ છે.

હવામાન (CLIMATE)

• પાકને ઠંડું હવામાન તથા પાકતી વખતે સૂકું અને ધુપાળું વાતાવરણ જોઈએ.
• ઓછી શીશિર, વાદળછાયું વાતાવરણ કે ઝાકળ પડવાથી પણ બીજ પડી જાય છે.
• બીજ પાકતી વખતે મોનસૂન ન આવે એ માટે વાવણી યોગ્ય સમયે કરવી જોઈએ.

ખેતી (CULTIVATION)

જમીન તૈયાર કરવી અને વાવણી:

• જમીનને ભુક્કો કરી સુક્ષ્મ કરવી અને સિંચાઈ માટે અનુકૂળ કદના પટ્ટા બનાવવા.
• જમીન તૈયાર કરતી વખતે 15 ટન FYM/હા નાખીને સારી રીતે ભેળવી દેવું.
• ઓક્ટોબર મહિનામાં 15 સે.મી. અંતરે લાઇનમાં કે છાંટી બીજ વાવવું. એક એકર માટે આશરે 3 કિગ્રા બીજ જરૂરી છે.
• વાવણી પછી બીજ પર હળવેથી જમીન ઢાંકી દેવી.

સિંચાઈ અને ખેડકામ (IRRIGATION AND INTERCULTURE)

• વાવણી પછી તરત જ હળવી સિંચાઈ કરવી.
• 6 થી 10 દિવસમાં અંકુરણ થાય છે.
• બીજી સિંચાઈ 3 અઠવાડિયા પછી અને ત્રીજી સિંચાઈ ફુલના સ્પાઈક બનતી વખતે આપવી.
• પાકને કુલ 7–10 સિંચાઈ જોઈએ.
• આખા વૃદ્ધિ દરમિયાન 2–3 વાર હાથથી નીંદણ કરવું.

છોડ રક્ષણ (PLANT PROTECTION)

મુખ્ય કીટકો: સફેદ ઘૂંગરું (White grub)
મુખ્ય રોગો: પાવડરી મિલ્ડ્યુ, ડાઉની મિલ્ડ્યુ, અને રાઇઝોક્ટોનિયા વિલ્ટ.

નિયંત્રણ કાર્યક્રમ (Schedule):

• જમીન તૈયાર કરતી વખતે છેલ્લી હળમાં એલ્ડ્રિન અથવા લિન્ડેન 5% @ 25 કિગ્રા/હા નાખવાથી સફેદ ઘૂંગરાથી પાકને બચાવી શકાય.
• પાવડરી મિલ્ડ્યુ નિયંત્રણ માટે 0.2% ગીલી ગંધકનું છંટકાવ 15 દિવસના અંતરે 2–3 વાર કરવું.
• ડાઉની મિલ્ડ્યુ માટે રોગ દેખાય ત્યાઝ 0.1% બાવિસ્ટિનનો છંટકાવ કરવો અને 15 દિવસ પછી ફરી કરવો.
• રાઇઝોક્ટોનિયા વિલ્ટ માટે બીજને કેપ્ટાન @ 5 ગ્રામ/કિગ્રા બીજ પ્રમાણે શાસ્ત્રક્રિયા કરવી. સાથે જ જમીન ભેજાવવી અને છોડ પર 0.2% કેપ્ટાનનું છંટકાવ કરવું તથા 1 અઠવાડિયા પછી ફરી કરવું.

કાપણી અને ઉપજ (HARVESTING AND YIELD)

• પાકનો સમયગાળો 4 થી 5 મહિના છે.
• પાંદડાં પીળાં થવા લાગે અને ફૂલના સ્પાઈકનો રંગ કથ્થાઈ થાય ત્યારે પાક તૈયાર ગણાય. પાકવાની ખાતરી એ રીતે થાય છે કે સ્પાઈકને આંગળીઓ વચ્ચે દબાવતા પાકેલા બીજ બહાર પડે.
• વહેલી સવારે પાકની કાપણી જમીન નજીકથી કરવી જેથી બીજ ન પડી જાય.
• પાકને 1–2 દિવસ માટે ઢગલા રૂપે રાખી પછી ઢોરથી મઢાવીને બીજ અલગ કરવા.
• બીજને પવનમાં ફટકારી સાફ કરી એકઠું કરવું.
• બીજમાંથી છાલ અલગ કરવા પીસવાની મિલમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે, જેમાં આશરે 30% છાલ મળે છે.
• સારો પાક 800-1000 કિગ્રા બીજ પ્રતિ હેક્ટર ઉપજ આપે છે.

(ईसबगोल – खेती पद्धति मार्गदर्शिका)

जमीन (SOIL)

• यह फसल कम गुणवत्ता वाली जमीन में भी अच्छी आती है।
• रेतीली दोमट से लेकर दोमट, अच्छी जल–निकास वाली भूमि तथा pH 7 से 8 के बीच वाली भूमि इस फसल के लिए आदर्श है।

जलवायु (CLIMATE)

• फसल को ठंडा मौसम तथा पकते समय शुष्क और धूप वाला वातावरण चाहिए।
• कम शीत, बादल छाए रहना या ओस गिरने से भी बीज झड़ जाते हैं।
• बीज पकते समय मानसून न आए इसके लिए समय पर बुवाई करनी चाहिए।

खेती (CULTIVATION)

भूमि तैयार करना और बुवाई:

• भूमि को भुरभुरी करके बारीक बनाना और सिंचाई के लिए उपयुक्त आकार की क्यारियां बनाना।
• भूमि तैयार करते समय 15 टन एफ.वाय.एम/हेक्टेयर डालकर अच्छी तरह मिला देना।
• अक्टूबर में 15 से.मी. दूरी पर लाइन में या छिटककर बीज बोना। एक एकड़ के लिए लगभग 3 कि.ग्रा. बीज चाहिए।
• बुवाई के बाद बीज पर हल्की मिट्टी ढक देना।

सिंचाई और गुड़ाई (IRRIGATION AND INTERCULTURE)

• बुवाई के तुरंत बाद हल्की सिंचाई करनी।
• 6 से 10 दिनों में अंकुरण होता है।
• दूसरी सिंचाई 3 हफ्ते बाद और तीसरी सिंचाई फूल आने पर करनी।
• पूरी फसल अवधि में कुल 7–10 सिंचाई आवश्यक हैं।
• पूरे विकास के दौरान 2–3 बार हाथ से निराई करनी।

पौध संरक्षण (PLANT PROTECTION)

मुख्य कीट: सफेद गुबरे (White grub)
मुख्य रोग: पाउडरी मिल्ड्यू, डाउनy मिल्ड्यू और राइजोक्टोनिया विल्ट।

नियंत्रण कार्यक्रम:

• भूमि तैयार करते समय अंतिम जुताई में एल्ड्रिन या लिंडेन 5% @ 25 कि.ग्रा./हेक्टेयर डालने से सफेद गुबरे से बचाव।
• पाउडरी मिल्ड्यू नियंत्रण हेतु 0.2% गीली गंधक का छिड़काव 15 दिन के अंतराल पर 2–3 बार करना।
• डाउनy मिल्ड्यू के लिए रोग दिखते ही 0.1% बाविस्टिन का छिड़काव करना और 15 दिन बाद पुनः दोहराना।
• राइजोक्टोनिया विल्ट के लिए बीज को केप्टान @ 5 ग्राम/कि.ग्रा. बीज से उपचारित करना। भूमि को नम रखना और पौधों पर 0.2% केप्टान का छिड़काव करना तथा 1 सप्ताह बाद फिर से करना।

कटाई और उपज (HARVESTING AND YIELD)

• फसल अवधि 4 से 5 महीने होती है।
• जब पत्ते पीले पड़ने लगें और फूल की बालियां भूरे रंग की हो जाएं तो फसल तैयार मानी जाती है। पुष्टि हेतु स्पाइक दबाने पर पके बीज बाहर निकल आते हैं।
• सुबह जल्दी कटाई जमीन के पास से करनी चाहिए ताकि बीज न गिरे।
• फसल को 1–2 दिन तक ढेर में रखकर फिर मड़ाई से बीज अलग करना।
• बीज को हवा में फटककर साफ करना और इकट्ठा करना।
• बीज से छिलका अलग करने के लिए मिल में प्रोसेस किया जाता है जिससे लगभग 30% छिलका प्राप्त होता है।
• अच्छी फसल से 800–1000 कि.ग्रा. बीज प्रति हेक्टेयर उत्पादन होता है।

(Isabgol – Cultivation Guidelines)

Soil (SOIL)

• This crop grows well even in poor-quality soils.
• Sandy loam to loam, well-drained soils with pH between 7–8 are ideal for this crop.

Climate (CLIMATE)

• The crop requires cool weather and dry, sunny conditions at maturity.
• Low frost, cloudy weather, or dew can cause seed shattering.
• Sowing should be done at the right time to avoid monsoon during seed maturity.

Cultivation (CULTIVATION)

Land Preparation and Sowing:

• Prepare the soil into fine tilth and make beds of convenient size for irrigation.
• During land preparation, apply 15 tons FYM/ha and mix well.
• In October, sow seeds in lines at 15 cm spacing or by broadcasting. About 3 kg seed is required per acre.
• Cover the seeds lightly with soil after sowing.

Irrigation and Interculture (IRRIGATION AND INTERCULTURE)

• Provide a light irrigation immediately after sowing.
• Germination occurs within 6–10 days.
• Give the second irrigation after 3 weeks and the third at spike formation stage.
• A total of 7–10 irrigations are required during the crop period.
• Hand weeding should be done 2–3 times during crop growth.

Plant Protection (PLANT PROTECTION)

Major Pests: White grub
Major Diseases: Powdery mildew, Downy mildew, and Rhizoctonia wilt.

Control Schedule:

• Apply Aldrin or Lindane 5% @ 25 kg/ha in the last ploughing to protect against white grub.
• For powdery mildew, spray 0.2% wettable sulphur 2–3 times at 15-day intervals.
• For downy mildew, spray 0.1% Bavistin as soon as disease appears and repeat after 15 days.
• For Rhizoctonia wilt, treat seed with Captan @ 5 g/kg seed. Keep the soil moist and spray 0.2% Captan on plants, repeat after one week.

Harvesting and Yield (HARVESTING AND YIELD)

• The crop duration is 4–5 months.
• The crop is ready when leaves turn yellow and spikes turn brown. Maturity is confirmed when pressing spikes releases mature seeds.
• Harvest early in the morning by cutting near the ground to avoid seed shattering.
• Keep harvested crop in heaps for 1–2 days, then thresh to separate seeds.
• Clean seeds by winnowing in the wind and collect them.
• Husk is separated in a processing mill, which yields about 30% husk.
• A good crop yields 800–1000 kg seed per hectare.